Tác giả: Lin Ma, Gil Shapira, Damien de Walque, Quy-Toan Do, Jed Friedman và Andrei A. Levchenko, The World Bank.
Người dịch: Nguyễn Chí Thành
Khi đại dịch COVID-19 bắt đầu, các chính phủ trên khắp thế giới đã đưa ra các chính sách phong tỏa chưa từng có để ngăn chặn dịch bệnh lây lan. Mức độ nghiêm trọng của việc phong tỏa là rất tương đồng giữa các quốc gia ở các mức độ phát triển khác nhau. Trên thang điểm từ 0 đến 100, giá trị trung bình của chỉ số đo lường mức độ nghiêm ngặt phong tỏa Oxford – Blavatnik (stringency index) vào tháng 4 năm 2020 là 79 ở các nước thu nhập thấp và 78 ở các nước có thu nhập cao.
Một cuộc tranh luận nhanh chóng nổ ra bàn xem kiểu phong tỏa nào là xác đáng và liệu lợi ích của các chính sách đó có biện minh cho những suy giảm kinh tế nghiêm trọng đi kèm hay không. Trong một nghiên cứu mới đây, chúng tôi đã đưa ra ánh sáng mới cho cuộc tranh luận này bằng cách tập trung vào sự đánh đổi tỷ lệ tử vong xuyên thế hệ mà chúng tôi cho là gắn với việc giảm thiểu đại dịch vì dịch bệnh và các chính sách phong tỏa ảnh hưởng khác nhau đến tỷ lệ tử vong của người trẻ và người lớn tuổi.
Trong những ngày đầu của đại dịch, bằng chứng cho thấy nguy cơ tử vong do COVID-19 tăng lên đáng kể theo tuổi. Mặt khác, nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và trẻ em ở các nước có thu nhập thấp và trung bình cao hơn trong thời kỳ suy giảm kinh tế. Do đó, ở các nước đang phát triển, việc phong tỏa được kỳ vọng chủ yếu sẽ cứu sống những người lớn tuổi, có lẽ với cái giá phải trả là tỷ lệ tử vong ở trẻ em cao hơn do sụt giảm nghiêm trọng các hoạt động kinh tế tổng hợp (nếu các cú sốc đối với thu nhập hộ gia đình không được bù đắp bằng các hỗ trợ khác).
Người lao động Ấn Độ đẩy một chiếc xe ba bánh chất đầy hàng tiêu dùng tại một khu chợ vắng vẻ trong khi đang phong tỏa COVID-19 ở Beawar. Ảnh: Sumit Saraswat, Shutterstock. Để hiện thực hóa và định lượng sự đánh đổi này, chúng tôi phân tích dựa trên mô hình truyền bệnh vĩ mô SIR (SIR model - Susceptibles-Infectious-Recovered - Dễ nhiễm – Nhiễm - Đã hồi phục) nêu bật các yếu tố mà hành vi thay đổi theo nhóm tuổi và mối quan hệ đặc thù từng nhóm quốc gia giữa suy thoái kinh tế và tỷ lệ tử vong ở trẻ em.
Các quốc gia có thu nhập thấp, trung bình và thu nhập cao khác nhau ở một số khía cạnh. Thứ nhất, sự suy giảm kinh tế làm tăng tỷ lệ trẻ em tử vong ở các nước nghèo hơn, nhưng không làm tăng tỷ lệ tử vong ở các nước giàu. Chúng tôi ước tính rằng giảm một phần trăm GDP bình quân đầu người có thể làm tăng tỷ lệ tử vong trẻ dưới 5 tuổi lên tới 0,15 ca tử vong tính trên 1.000 trẻ em ở các nước có thu nhập thấp. Thứ hai, phân bổ nhân khẩu học của các nước nghèo hơn có tỷ lệ trẻ em lớn hơn so với người già. Vì tỷ lệ sống sót trước đây có thể giảm do suy thoái kinh tế trong khi tỷ lệ sống sót sau này dễ chết do COVID-19 nhất, việc phong tỏa ở các quốc gia có thu nhập thấp hơn có thể dẫn đến nhiều ca tử vong do suy thoái hơn là tử vong do ngăn chặn COVID-19, khi những yếu tố khác như nhau. Thứ ba, ở các nước thu nhập thấp lây truyền liên quan đến cộng đồng chiếm ưu thế, trái ngược với lây truyền tại nơi làm việc hoặc nơi giao dịch, có thể khiến các biện pháp phong tỏa bắt buộc của chính phủ tương đối kém hiệu quả hơn trong việc giảm lây nhiễm. Cuối cùng, ở các nước nghèo hơn năng lực chăm sóc sức khỏe thấp làm giảm lợi ích từ việc “làm thẳng đường cong” bằng phong tỏa do các bệnh viện nhanh chóng bị quá tải vì số giường bệnh bình quân đầu người ở các nước thu nhập cao cao gấp bảy lần so với các nước thu nhập thấp.
Chúng tôi hiệu chỉnh mô hình dữ liệu của 85 quốc gia ở tất cả các mức thu nhập. Sau đó, chúng tôi mô phỏng các kết quả liên quan đến kinh tế và dịch bệnh bằng hai kịch bản: một kịch bản không có sự can thiệp của chính phủ và một kịch bản, phong tỏa trong bảy tuần được thực hiện như nhau ở tất cả các quốc gia. Các mô phỏng cho thấy rằng, so với kịch bản không có sự can thiệp của chính phủ, trong một số trường hợp nhất định, việc phong tỏa làm 1,76 trẻ em mất mạng do suy thoái kinh tế so với mỗi một ca tử vong do ngăn chặn COVID-19 ở các nước thu nhập thấp. Nghĩa là, trong một số trường hợp, việc phong tỏa thực sự làm tăng tỷ lệ tử vong tổng thể (tử vong do COVID-19 cộng với tử vong không do COVID-19) ở các quốc gia có thu nhập thấp nhất. Tỷ lệ này lần lượt là 0,59 và 0,06 ở các nước có thu nhập dưới trung bình và trên trung bình. Phong tỏa được sử dụng trong các mô phỏng giống như các chính sách được áp dụng trong những tháng đầu của đại dịch nhưng không nắm bắt được tất cả sự phức tạp của việc cấm đi lại và giao tiếp xã hội do các quốc gia áp đặt. Thay vào đó, các mô phỏng nhằm mục đích nêu bật tính không đồng nhất cao của kết quả phong tỏa. Sự đánh đổi tỷ lệ tử vong cơ bản ở các độ tuổi khác nhau cũng sẽ thấy ở các kiểu phong tỏa khác nhau.
Chúng tôi phân tích dựa vào các thông tin dịch tễ học vào tháng 3 – tháng 4 năm 2020 khi lần đầu tiên áp dụng phong tỏa. Do vậy, phân tích bỏ qua sự có mặt của vắc xin – thật đáng tiếc là vẫn chưa có đủ vắc xin ở các nước thu nhập thấp - cũng như sự xuất hiện của các biến thể mới hơn có khả năng lây nhiễm cao hơn, khi vắc xin mang đến chính sách công chất lượng tốt trên toàn cầu cho tới các chính sách giảm thiểu trong nước.
Nghiên cứu của chúng tôi nêu bật và định lượng sự đánh đổi giữa cuộc sống con người, cụ thể giữa trẻ em và người lớn. Kết quả này phù hợp với các báo cáo mức sống giảm và tình trạng mất an ninh lương thực ở các nước đang phát triển trong năm qua một phần do hậu quả của chính sách phong tỏa.
Một điều quan trọng cần phải nhấn mạnh là các phân tích của chúng tôi không có ngụ ý rằng chính sách phong tỏa không nên áp dụng ở các nước thu nhập thấp. Thay vào đó, nghiên cứu nêu bật sự đánh đổi khác nhau như thế nào đối với các quốc gia có mức thu nhập khác nhau. Chúng tôi nhận thấy rằng phong tỏa vẫn cần thiết, nhưng phải tính đến sự đánh đổi đã nói bên trên để áp dụng ngắn hơn và nhẹ hơn ở các nước thu nhập thấp.
Cuối cùng, để giảm thiểu một số hậu quả tiềm ẩn xấu nhất, các tác động tiêu cực đến tỷ lệ tử vong ở trẻ em và hộ gia đình nghèo vì chính sách phong tỏa, cần thiết phải bảo vệ những người lớn tuổi bằng trợ giúp xã hội theo mục tiêu, chẳng hạn như hỗ trợ tiền mặt, đối với các hộ nghèo và gia đình có trẻ em và phụ nữ có thai.
Ghi chú: Ở châu Á, Việt Nam nằm trong danh sách các nước có thu nhập dưới trung bình, cùng với Lào, Campuchia, Miến Điện, Nam Dương, và Phi Luật Tân; còn Thái Lan, Mã Lai và Trung Quốc là các nước có thu nhập trên trung bình. Đọc toàn văn nghiên cứu The Intergenerational Mortality Tradeoff of COVID-19 Lockdown Policies
Nguồn: The intergenerational mortality tradeoff of COVID-19 lockdown policies in low- and middle-income countries